Sformułowany temat pracy Diagnostyka ekonomiczna przedsiębiorstwa metodami analizy ekonomicznej wymaga bliższego naświetlenia istoty systemu metod analizy ekonomicznej oraz podstawowych pojęć ekonomicznych występujących w pracy.
Analiza w ujęciu ogólnym należy traktować jako narzędzie poznawcze obiektów i złożonych zjawisk poprzez ich podział na elementy proste i zbadanie związków między nimi, szczególnie związków przyczynowo – skutkowych. Analiza sama w sobie nie jest wystarczająca dla zbadania istoty analizowanej całości. Stąd też po analizie z reguły następuje synteza przez, którą rozumieć należy łączenie różnych części lub cząstkowych wyników badań w całość.
Analiza ekonomiczna jest częścią analizy ogólnej i jako dyscyplina naukowa zajmuje się wyszukiwaniem i mierzeniem związków zachodzących między zjawiskami gospodarczymi w przedsiębiorstwie, branżach, korporacjach, w państwie itp. W tym ujęciu analiza ekonomiczna spełnia funkcję usługową, która na potrzeby diagnostyki ekonomicznej np. przedsiębiorstwa może wykrywać związki przyczynowo – skutkowe, ustalając wielkości i przyczyny odchyleń stanów rzeczywistych od postulowanych, proponować działania korekcyjne, zmierzające do ekonomicznie racjonalnego ukształtowania zjawisk i procesów w przyszłości. W tym znaczeniu również analizę ekonomiczną możemy traktować jako system metod analizy, badań i ocen zdarzeń gospodarczych ze względu na przyjęte kryterium. Przy czym owy system metod analizy ekonomicznej może być wykorzystywany nie tylko do diagnozy stanu i rozwoju przedsiębiorstwa ale również i jego otoczenia.
Praca niniejsza ze względu na możliwą jej pojemność i zakres merytoryczny ograniczy się jedynie do diagnostyki stanu i rozwoju przedsiębiorstwa bez jego otoczenia. Uwaga będzie głównie skierowana na diagnostykę i analizę techniczno – ekonomiczną i finansową przedsiębiorstwa..
Celem analizy techniczno – ekonomicznej jest badanie efektywności zasobów produkcji (czynników produkcji). Stąd też przedmiotem diagnostyki ekonomicznej mogą być:
wyniki materialne ( produkty, usługi, obrót),
koszty własne,
gospodarka zasobami ludzkimi,
gospodarka środkami trwałymi,
postęp techniczny i innowacje,
wartość przedsiębiorstwa,
sytuacja majątkowa i finansowa,
rozwój przedsiębiorstwa,
itp.
Natomiast przedmiotem diagnostyki i analizy finansowej będą problemy zarządzania finansami przedsiębiorstwa. Merytoryczną podstawę do ich badań stanowią informacje zawarte w finansowych dokumentach sprawozdawczych opisujących działalność gospodarczą i finansową przedsiębiorstwa.
Dokumentami tymi są:
raport o stanie przedsiębiorstwa,
bilans,
rachunek wyników,
rachunek przepływów.
Analiza jako system metod analitycznych oferuje diagnostykom i analitykom szereg sprawdzonych w praktyce metod badawczych. Do najczęściej stosowanych w zarządzaniu przedsiębiorstwem można zaliczyć:
Metody ogólne:
indukcji (łączenie),
dedukcji (rozdziału),
porównawcze,
deterministyczne (matematyczne, algorytmiczne).
Metody szczegółowe:
diagnoza metodami wstępnej analizy bilansu, rachunku
wyników i rachunku przepływów;
diagnoza metodami analizy wskaźnikowej;
diagnoza stanu upadłości przedsiębiorstwa metodą analizy
wskaźników testu upadłościowego;
diagnoza stabilności finansowej i sytuacji dochodowej
przedsiębiorstwa metodą analizy wskaźników testu szybkiego.
Wymienione wyżej metody analizy ekonomicznej będą przedmiotem ich zastosowania w diagnostyce ekonomicznej przedsiębiorstwa.
Każda z tych metod jest dokładnie opisana w literaturze przedmiotu.
Dla ujednolicenia poglądu wymaga jednak doprecyzowania pojęcia bazy porównań analitycznych wielkości ekonomicznych.
Teoria wymienia różne układy porównania:
układ czasowy,
układ przestrzenny,
układ wzorcowy.
Porównania w układzie czasowym pozwalają na ocenę dynamik zjawisk gospodarczych w odniesieniu do okresów przeszłych lub przyszłych.
Z punktu widzenia techniki porównawczej wyróżnia się porównania ze stałą bazą odniesienia (wskaźniki jedno podstawowe oraz porównania ze zmienną bazą odniesienia (wskaźniki łańcuchowe) – przykład – tabela nr 2.
W pierwszym przypadku wielkości z każdego okresu są porównywane z wielkością z danego roku stanowiącego bazę odniesienia.
W drugim przypadku dane z każdego okresu są zawsze porównywane z odpowiednimi danymi z okresu poprzedniego.
W obu przypadkach stosuje się do pomiaru odchylenia wartości bezwzględnej i względne.
Wskaźniki jedno podstawowe i łańcuchowe mogą być obliczane w procentach jako dynamika wzrostu oraz jako stopa procentowa tego wzrostu.
Na podkreślenie zasługuje również fakt iż diagnostyka metodami analizy ekonomicznej wypracowała swoją procedurę badań analitycznych – metodykę badań diagnostycznych.
Typowa procedura diagnostyki metodami analizy ekonomicznej przedstawia się następująco:
dokładne zdefiniowanie obiektu diagnozowania (danego
syndromu diagnostycznego) oraz określenie celu diagnozy
metodami analizy ekonomicznej;
sprecyzowanie przedmiotów badań (cząstkowych syndromów
diagnostycznych) oraz przyporządkowanie im metod analizy
ekonomicznej przy pomocy których będą diagnozowane);
wybór kryteriów oceny zjawisk i procesów;
wybór bazy porównawczej;
określenie rodzaju pomiaru odchyleń
postawienie hipotezy badawczej;
sformułowanie modelu analitycznego;
przeprowadzenie analizy;
postawienie diagnozy ekonomicznej;
sformułowanie wniosków syntetycznych racjonalizujących
przedmiot badań cząstkowych i obiektu badań w całości;
ustalenie kierunków dalszych badań;
zredagowanie dokumentu diagnozy ekonomicznej.
Przedstawiony algorytm diagnostyki ekonomicznej metodami analizy ekonomicznej stanowić będzie podstawę metodologiczną opracowania systemu diagnostyki ekonomicznej działalności gospodarczej przedsiębiorstwa.
Istotę diagnostyki ekonomicznej przedsiębiorstwa metodami analizy ekonomicznej (systemem metod analizy ekonomicznej przedsiębiorstwa) przestawia schemat 2.
W części graficznej w formie skrótów przedstawione zostały cząstkowe syndromy diagnostyczne poszczególnych podobszarów przedsiębiorstwa oraz ich metody diagnozowania.
W części opisowej schematu zawarte są wyjaśnienia skrótów z podziałem na metody diagnozy wstępnej oraz metody diagnozy szczegółowej.
Jak wynika ze schematu poddane diagnozie będzie siedem obszarów diagnostycznych, które zostaną zdiagnozowane siedmioma metodami analizy ekonomicznej (systemem metod analizy ekonomicznej), a wiec systemem wstępnej diagnozy ekonomicznej przedsiębiorstwa.
Jak korzystać z analizy ekonomicznej w praktyce
Analiza ekonomiczna porządkuje dane poprzez porównania, strukturę i zależności. Najprostszy odczyt wartości bez kontekstu mówi niewiele. Wzrost przychodów może być korzystny, lecz jego ocena zmieni się, gdy koszty rosną szybciej, należności nie są spłacane albo sprzedaż koncentruje się na niskomarżowych produktach. Dlatego analiza powinna przechodzić od poziomu ogólnego do szczegółowego. Najpierw identyfikuje się odchylenie w wyniku, bilansie lub przepływach, a następnie rozkłada je na czynniki operacyjne i finansowe, które można przypisać do konkretnych procesów.
Układ czasowy wymaga porównywalnych okresów. Miesiąc zestawia się z odpowiednim miesiącem poprzedniego roku, planem i trendem narastającym, jeśli działalność jest sezonowa. Układ przestrzenny ma sens tylko dla podmiotów lub jednostek o zbliżonym modelu działalności. Wzorzec może być celem strategicznym, normą wewnętrzną albo wynikiem najlepszej jednostki, lecz trzeba znać jego źródło. W każdym układzie warto pokazać odchylenie bezwzględne i względne, ponieważ mała zmiana procentowa może oznaczać dużą kwotę, a duży procent powstać na bardzo niskiej bazie.
Wnioski wymagają testu spójności między dokumentami. Zysk nie oznacza automatycznie przyrostu gotówki, ponieważ sprzedaż kredytowa zwiększa należności. Wzrost aktywów może wynikać z inwestycji, zapasów albo opóźnionych płatności odbiorców. Poprawa płynności na dzień bilansowy może być chwilowa, jeśli tuż po tym dniu przypada duża płatność. Bilans, rachunek wyników i przepływy pieniężne powinny być czytane łącznie. Niespójność może ujawnić problem z klasyfikacją, zdarzenie jednorazowe lub ryzyko, którego pojedynczy wskaźnik nie pokazuje.
Analiza czynnikowa powinna rozdzielać elementy, na które zarządzający mają różny wpływ. Wynik sprzedaży można podzielić na efekt wolumenu, ceny, miksu produktów, kursu walutowego i rabatów. Koszt może zmieniać się przez ilość zużycia, cenę zakupu, wydajność pracy i wykorzystanie zdolności. Dzięki temu rekomendacja staje się konkretna. Ogólne zalecenie „obniżyć koszty” nie wskazuje działania, natomiast rozpoznanie wzrostu odpadu w określonym procesie może prowadzić do korekty technologii, zakupu lub harmonogramu.
Raport analityczny powinien ujawniać ograniczenia. Dane mogą być niepełne, okres nietypowy, a porównanie obciążone zmianą zasad rachunkowości lub struktury organizacyjnej. Niepewność nie unieważnia diagnozy, ale wpływa na siłę wniosku. Warto przedstawiać scenariusze i przedziały zamiast jednej pozornie pewnej prognozy. Dla decyzji najważniejsze jest wskazanie, które założenia mają największy wpływ na rezultat oraz jakie nowe dane pozwolą je zweryfikować.
Przed przekazaniem wyniku potrzebna jest kontrola logiczna i rachunkowa. Sumy powinny uzgadniać się z dokumentami źródłowymi, a znaki oraz jednostki być konsekwentne. Wykres nie może sugerować innej skali niż tabela, z której powstał. Wnioski należy prześledzić wstecz do danych i sprawdzić, czy nie opierają się na jednym nietypowym okresie. Krótki przegląd przez drugą osobę często ujawnia błąd formuły albo alternatywne wyjaśnienie, którego autor analizy nie zauważył.
Po wdrożeniu decyzji należy porównać rzeczywisty efekt z oczekiwaniem zapisanym w analizie. Pozwala to ocenić zarówno skuteczność działania, jak i trafność przyjętych zależności. Jeżeli wynik różni się od planu, warto sprawdzić wykonanie zalecenia, zmianę warunków oraz pominięte czynniki. Takie uczenie się zamyka cykl analityczny i poprawia jakość następnych diagnoz.