Rentowność przedsiębiorstwa – miary i czynniki zmian

Istota rentowności mieści się w odpowiedzi na pytanie jak szybko nastąpi zwrot zaangażowanych w operacjach finansowych, gospodarczych i organizacyjnych kapitałów z zyskiem. Podstawowymi miernikami informującymi o szybkości zwrotu zaangażowanego w przedsiębiorstwie kapitału są wskaźniki określane w literaturze przedmiotu jako wskaźnikami rentowności, zyskowności lub stopami zyskowności. Najczęściej wykorzystywane są w procesie decyzyjnym w zarządzaniu przedsiębiorstwem następujące wskaźniki rentowności:

1. Wskaźnik rentowności kapitału własnego
2. Wskaźnik rentowności kapitału ogółem
3. Wskaźnik zwrotu inwestycji

Wskaźnik rentowności kapitału własnego – określam jako iloraz wyniku finansowego (zysku netto) i kapitału własnego.

Wskaźnik ten pokazuje zyskowność kapitału własnego (stopę zyskowności zainwestowanych w przedsiębiorstwie kapitałów własnych). Poziom tego wskaźnika jest silnie uzależniony od relacji między rentownością kapitału ogółem a oprocentowaniem kapitału obcego.

Wzrost wskaźnika może oznaczać:

• obniżenie odsetek od kapitału obcego
• polepszenie wyniku finansowego
• wzrost kapitału własnego w łącznym kapitale
• łączny wpływ dwóch lub trzech wymienionych czynników.
• Odwrotnie, spadek rentowności kapitału własnego oznacza:
• zwrot odsetek od kapitału obcego
• pogorszenie wyniku finansowego
• wzrost kapitału obcego w łącznym kapitale ( własny + obcy).

Poziom tego wskaźnika w porównywalnych przedsiębiorstwach w branży, odpowiednio dla różnych rodzajów przedsiębiorstw przemysłowych, handlu hurtowego odpowiednio wynosi: 36% i 39%. Normy dla przedsiębiorstw rzemieślniczych i handlu detalicznego są niemożliwe do określenia, gdyż występuje tu zbyt duża rozpiętość i brak jest reprezentatywnych wartości.

Bardzo bogatym w informacje, nie podlegającym deformacji i bardzo często wykorzystywanym w procesach decyzyjnych w zarządzaniu przedsiębiorstwem jest wskaźnik rentowności kapitału ogółem. Obliczamy go jako sumę wyniku finansowego (zysk netto) i odsetek od kapitału obcego, podzieloną przez sumę bilansową. Wskaźnik ten informuje, jak „pracuje” kapitał, jakie efekty osiągnięte zostały z zaangażowania w przedsiębiorstwie łącznego kapitału( własnego i obcego), niezależnie od źródeł jego pozyskania( im wyższy poziom tego wskaźnika tym lepiej).

Dla porównywalnych, dobrze funkcjonujących przedsiębiorstw w branży, stosownie dla wyżej określanych rodzajów przedsiębiorstw, określono następujące normy: 9%, 10%, 9%, 10%.

Relacja między rentownością kapitału własnego i kapitału ogółem odzwierciedla działanie czynnika dźwigni finansowej. Efekt dźwigni finansowej oznacza, że między rentownością kapitału własnego (bez odsetek od kapitału obcego), a rentownością kapitału ogółem występują działania „lewarowe”. Jeżeli odsetki od kapitału obcego są niższe od rentowności całego kapitału, to w miarę wprowadzania kapitału obcego rośnie rentowność kapitału własnego ( pozytywny efekt dzwigni finansowej).Jeżeli jednak oprocentowanie kapitału obcego jest wyższe od rentowności całego kapitału, to wówczas wraz ze wzrostem zadłużenia następuje obniżenie zyskowności (rentowności) własnego kapitału ( negatywny efekt dźwigni finansowej).

Kolejnym, bardzo bogatym w informacje i często stosowanym w procesie decyzyjnym zarządzania przedsiębiorstwem jest wskaźnik zwrotu inwestycji (RO I ).Obliczany jest jako iloczyn rentowności obrotów i rotacji kapitału (aktywów).Rentowność obrotów natomiast oblicza się z ilorazu wyniku finansowego(zysk przed opodatkowaniem), i przychodów rocznych. Rotacja kapitału ( aktywów), to iloraz obrotów i sumy bilansowej.

Wskaźnik zwrotu inwestycji informuje, czy między rentownością obrotów a zaangażowaniem kapitału (sumą bilansową) zachodzi zdrowa relacja.

Banki oczekują – stosownie do wielkości przedsiębiorstw – rentowności obrotów między 2% a 6%. Małe przedsiębiorstwa z reguły mają wyższą rentowność obrotów niż duże. Jeżeli np. rotacja kapitału w przedsiębiorstwie produkcyjnym będzie niższa niż 1,5 , to należy zbadać czy możliwe jest zmniejszenie zaangażowanego kapitału. Powinny być tu zastosowane następujące wskaźniki kontrolne:

• udział środków trwałych w majątku ogółem,
• cykl rotacji należności w dniach,
• cykl rotacji zapasów w dniach.

Rentowność ( zyskowność) obrotów stosownie dla wcześniej wymienionych rodzajów dobrze funkcjonujących przedsiębiorstw określana jest na poziomie

4,5%, 2%, 5%, 3%

Natomiast rotacja kapitału na poziomie:

1,6x, 2.9x, 2x, 2x.

Stąd norma dla wskaźnika zwrotu inwestycji (RO I) , jako iloczynu norm rentowności obrotów i rotacji kapitału , odpowiednio wynosi:

7,2 , 5,8 , 10 , 6 ,

Dla wybranych przedsiębiorstw ( tylko handlowych – hurtowych i detalicznych), decydenci finansowi w procesie decyzyjnym zarządzania przedsiębiorstwem wykorzystują wskaźnik rentowności zapasów. W przedstawionym algorytmie został on pominięty.

Bardzo pomocnymi w procesie decyzyjnym zarządzania rentownością przedsiębiorstwa, obok wskaźników kapitałowych nazywanych często finansowymi, są wskaźniki handlowe ( sprzedaży).

Wskaźniki rentowności sprzedaży mogą być liczone jako rentowność brutto i netto, w zależności od kategorii zysku przyjmowanego do obliczeń.

Wskaźnik rentowności brutto może być obliczany jako:

• iloraz nadwyżki finansowej brutto i sprzedaży netto,
• iloraz zysku przed opłatą odsetek i opodatkowaniem i sprzedaży netto,
• iloraz relacja zysku przed opodatkowaniem i sprzedaży netto.

Dwa pierwsze sposoby wykorzystywane są do obliczania rentowności sprzedaży brutto w krajach wysoko rozwiniętych. W polskim rachunku wyników zysk brutto stanowi zysk przed jego opodatkowaniem, i obliczany jest jako różnica między przychodami ze sprzedaży a kosztami uzyskania przychodów, skorygowane o straty i zyski nadzwyczajne.

Rentowność sprzedaży brutto stanowi wówczas iloraz zysku przed opodatkowaniem i sprzedaży netto. Wielkość tego wskaźnika jest niezależna od stopy opodatkowania zysku. Odzwierciedla natomiast politykę cen przedsiębiorstwa oraz zysk jaki generuje ono poprzez określoną wielkość sprzedaży. Poziom wskaźnika rentowności sprzedaży jest zdeterminowany strukturą zysku generowanego w poszczególnych rodzajach działalności przedsiębiorstwa.

Bardzo praktycznym wskaźnikiem jest również wskaźnik rentowności sprzedaży netto, obliczany jako iloraz zysku przed opodatkowaniem i przychodów netto ze sprzedaży wyrobów i usług. Zyski z pozostałej działalności mogą mieć charakter jednorazowy, będą więc zakłócać proces porównywalności wskaźników w czasie.

Wskaźnik rentowności sprzedaży netto – informuje o udziale zysku netto ( po opodatkowaniu) w wartości sprzedaży , czyli jaką marżę zysku przynosi dana wartość sprzedaży. Im wyższy jest ten wskaźnik, tym większa wartość sprzedaży musi być zrealizowana dla osiągnięcia określonej kwoty zysku.

Większa wartość wskaźnika oznacza zatem korzystniejszą kondycję finansową firmy. Podniesienie rentowności netto oznacza wzrost efektywności sprzedaży, gdyż każda złotówka sprzedaży generuje nowy zysk. Praktyka wskazuje, ze niższa marża jest potrzebna przy wytwarzaniu wyrobów charakteryzujących się krótkim cyklem produkcyjnym i możliwością szybkiej ich sprzedaży. Natomiast wyższa marża zyskowności jest niezbędna w sytuacji dłuższego cyklu produkcyjnego i długiego czasu sprzedaży.

Kolejnym istotnym wskaźnikiem wykorzystywanym do oceny rentowności przedsiębiorstwa, a w rezultacie jego stabilności dochodowej jest wskaźnik rentowności majątku. Obliczamy go dzieląc zysk netto prze zwartość majątku ( aktywów ogółem).

Wskaźnik rentowności ekonomicznej (majątku) informuje decydentów o wielkości zysku przypadającego na jednostkę wartości zaangażowanego w przedsiębiorstwie majątku. Wskaźnik ten wyznacza ogólną zdolność aktywów przedsiębiorstwa do generowania zysku, czyli pokazuje, jak efektywnie decydenci przedsiębiorstwa zarządzają swoimi aktywami. Im wartość tego wskaźnika jest wyższa, tym korzystniejsza jest sytuacja dochodowa przedsiębiorstwa.

Wskaźnik rentowności aktywów jest ogólnym miernikiem podnoszenia efektywności gospodarowania w przedsiębiorstwie i może być określany również jako iloczyn wskaźnika rentowności sprzedaży netto i wskaźnika rotacji aktywów. Z powyższego można wnioskować, że taka sama rentowność aktywów(majątku) może być wynikiem zupełnie różnej polityki sprzedaży wyrobów i usług, np. polityki ilości( niskich cen), charakteryzującej się niską zyskownością jednostkową, ale odpowiednio wyższą wielkością sprzedaży, lub polityki jakości ( wysokich cen), charakteryzującej się wysoką zyskownością i niską rotacją aktywów.

Wspomaganie procesów decyzyjnych w obszarze efektywnego zarządzania rentownością przedsiębiorstwa zapewniają w ramach testu szybkiego i testu szczegółowego – moduł D3. Zestawienie formuł obliczania wyżej wymienionych wskaźników zawiera tabela nr 7.

WSKAŹNIKI DO ANALIZY RENTOWNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA

Tabela nr 7